Նոր Հաճնի Մեծն Մուրադի անվան N 4 հիմնական դպրոցը ողջունում է ձեզ

Ո~վ իմ Հաճըն, լոյսե երկիր ցանկալի,
Հերոսական սուրբ հայրենիք խնկելի,
Մանուկ հոգիս հուր տենչերով վառվռուն,
Ուխտի կուգայ այսօր քեզի աննկուն:

Ա. Գրաճեան

Հաճընը Լեռնային Կիլիկիայի հայաբնակ և ծաղկուն քաղաքներից մեկն էր` իր 35 հազար բնակիչներով, նաև` Կիլիկիան արտաքին աշխարհի հետ կապող երեք դռներից մեկը: Գտնվելով ծովի մակերևույթից 1140մ բարձրության վրա` քաղաքի տները կառուցված էին ամֆիթատրոնի պես և մի գեղեցիկ տեսարան էին ներկայացնում` շրջապատված պուրակներով ու այգիներով: Հաճընի դիրքը անմատչելի և անառիկ էր, օդը` մաքուր, ջուրը` առատ, արևելքից հոսում էր Գրտետ գետը, արևմուտքից` Չաթախը, որի մոտով հոսող Աչե գետի և նախկին Հարգան քաղաքի անունների միախառնումից էլ հավանաբար Հաճընը ստացել է իր անվանումը: Գեղատեսիլ է Հաճընի լեռնային բնաշխարհը` հազարաթույր հոտավետ ծաղիկներով, հրաշագեղ կանաչությամբ: Զուր չէ, որ ժողովրդական ստուգաբանությամբ <<Հաչըն>> նշանակում է նաև հաճելի վայր:
Քաղաքը բաժանված է եղել 5 թաղերի, ունեցել է երկհարկանի կառավարչատուն, 9 դպրոց, մեկ ամերիկյան քոլեջ, երկսեռ նախակրթարան, 6 եկեղեցի, որոնցից երեքը` լուսավորչական, երկուսը` բողոքական, մեկը` կաթոլիկ, 12 ջրաղաց, 7 կամուրջ, հացի 120 փուռ, լվացքատուն, հասարակական բաղնիք, երկու մեծ շուկա:
Հաճընում դրամատուն չի եղել, թեև եղել են դրամատեր շատ մեծահարուստներ:
Հաճընցին բնածին արհեստավոր էր:
Հաճընի ժողովուրդը բարեպաշտ և աղոթասեր էր, նրանց կյանքը` նահապետական: Նրանք հարգում էին մեծերին: Հաճընցի կինը իր ամուսնու գլխի թագն էր:
Հաճընցին ուներ իր հատուկ  գավառաբարբառը, որը հպարտության զգացողություն է առաջացնում ցանկացած հաճընցու մեջ:
Երբոր բացուին դռներն հուսոյ
Եւ մեր երկրեն փախ տա ձմեռ…
Ցանկամ տեսնել զիմ Կիլիկիա,
Աշխարհ, որ ինձ ետուր արեւ…

Ն. Ռուսինյան

Երազանք,որ կորուսյալ հայրենիքի հանդեպ անհուն կարոտով է լցնում ամեն մի հայի կարոտակեզ հոգին: Երևակայական Կիլիկիան կդառնա իրական, եթե բացեք Հաճընի պատմության թանգարանի դռներն ու ներս մտնեք: Այս կոթողը բոլոր նրանց համար է, ովքեր երբեք չմտածեցին փառքի ու անունի մասին: Թանգարանը հիմնադրվել է 1978թ-ին: Այն գտնվում է Նոր Հաճն քաղաքում, Կիլիկիայի Հաճըն քաղաքի 1920թ. հերոսամարտի նահատակների հիշատակը հավերժացնող հուշակոթողի ներսում: Հուշակոթողը նախագծել է Ռաֆայել Իսրայելյանը: Այն կառուցվել է 1973թ: Թանգարանը Կիլիկիայի մշակութային ժառանգության պահպանման եզակի վայրերից է, ոչ միայն Նոր Հաճըն համայնքի, այլև Կոտայքի մարզի մշակութային կարևոր օջախներից մեկը:Այն Կիլիկյան Հայաստանի պատմության ուսումնասիրման գիտամշակութային միակ կենտրոնն է ոչ միայն ՀՀ-ում, այլև նրա սահմաններից դուրս:

1958թ. Հրազդանի կիրճի անշուք, փոշոտ եզրին ծնունդ առավ ներկայումս ծաղկող ու բարգավաճող մի բնակավայր, որը՝ ի հիշատակ Կիլիկիայի Հաճըն քաղաքի, աշխարհասփյուռ հաճընցիների խնդրանքով 1958թ. նոյեմբերի 4-ին անվանակոչվեց Նոր Հաճըն, այժմ` Նոր Հաճն: Բնակավայրը` որպես բանվորական ավան, գոյություն է ունեցել դեռևս 1952 թվականից՝  կապված Արզնի ՀԷԿ-ի շինարարության հետ: Քաղաքի ծնունդը կապված էր Արզնիի տեխնիկական ճշգրիտ քարերի գործարանի հիմնադրման հետ, որն այսօր հայտնի է որպես <<Սապֆիր>> արտադրական միավորում: Նոր Հաճն քաղաքը մեր հանրապետության գեղեցիկ, ինքնատիպ բնակավայրերից մեկն է` յուրօրինակ կառուցապատմամբ:

Հաճընը հայ ազգին տվել է այնպիսի անձնվեր քաջազուններ, ինչպիսիք են Մորուք Ժիրայրը (Մարտիրոս Պոյաճեան` հնչակյան կուսակցության ռահվիրաններից), Մեծն Մուրադը (Համբարձում Պոյաճեան), որը ղեկավարել է Սասունի 1894թ. ապստամբությունը, Աղասին (Կարապետ Թուր Սարգիսյանը), որը ղեկավարել է Զեյթունի 1895թ. ինքնապաշտպանությունը և ուրիշներ:

Նոր Հաճնի Մեծն Մուրադի անվան N 4 հիմնական  դպրոցը ստեղծվել է 1995 թվականին:  Նորաստեղծ կրթօջախ է, կրում է Հաճընի հերոսամարտի  հերոս Մեծն Մուրադի` Համբարձում Բոյաջյանի անունը:

Դպրոցի տնօրենը Հայկանուշ Վարդգեսի Պետրոսյանն է: Նրա շնորհիվ ուսումնական պրոցեսն ընթանում է խաղաղ մթնոլորտում: Նա մշտապես և’ ուսուցչի, և’ աշակերտի կողքին է` իր ջերմ վերաբերմունքով, խորհուրդներով:

Դպրոցը համալրված է բարձրակարգ ուսուցչական կազմով, ովքեր իրենց  գործի նվիրյալներն են, ջանք ու եռանդ չեն խնայում մատաղ սերնդի կրթման ու դաստիարակման գործում: